به گزارش صنعت مالی، در عصر حاضر، مرز میان دنیای اقتصاد و تکنولوژی به شکلی بنیادین در حال فروپاشی است. اگر در دهههای گذشته، قدرت در بازار سرمایه در گرو دسترسی به «اطلاعات» بود، امروزه در دنیای پرشتاب فینتک (FinTech)، قدرت اصلی در گرو «سرعت پردازش» و «دقت تحلیل» آن اطلاعات نهفته است.
ما در دورانی زندگی میکنیم که دیگر صرفاً با اعداد و ارقام سر و کار نداریم، بلکه با حجم عظیمی از دادههای نامنظم (Unstructured Data) مواجه هستیم؛ از گزارشهای پیچیده تفسیری مدیریت در سامانه کدال گرفته تا نوسانات لحظهای بازارهای جهانی و جریانهای نقدینگی در شبکههای اجتماعی.
در این میان، ظهور هوش مصنوعی (AI) و فناوریهای توکنسازی (Tokenization)، نه تنها ابزارهای جدیدی برای مدیریت داراییها فراهم کردهاند، بلکه پارادایمهای سنتیِ «تصمیمگیری انسانی» را به چالش کشیدهاند.
هوش مصنوعی با عبور از مرحلهی اتوماسیون ساده و ورود به قلمرو یادگیری ماشین و تحلیلهای پیشبینانه، در حال تغییر قواعد بازی از «واکنش به بازار» به سمت «پیشبینی بازار» است.
از سوی دیگر، پتانسیل توکنسازی داراییها، وعده بازگشایی قفل نقدشوندگی در داراییهای سنگین و ایجاد بازاری ۲۴ ساعته و فراگیر را میدهد که میتواند نوسانات سنتی را به فرصتهای نقدینگی بیسابقه تبدیل کند.
با این حال، پرسش اساسی اینجاست: بازار سرمایهی ایران در برابر این موج عظیم فناوری در چه جایگاهی قرار دارد؟ آیا نهادهای مالی ما تنها مصرفکنندهی تکنولوژیهای آماده هستند یا در مسیر توسعهی زیرساختهای بومی هوشمند گام برمیدارند؟ و آیا چالشهای ساختاری و رگولاتوری، مانعی بر سر راه تبدیل شدن بورس ایران به یک بازار مدرن و ۲۴ ساعته هستند یا فرصتی برای جهش از طریق توکنسازی داراییهای فیزیکی؟
با وجود آنکه هوش مصنوعی میتواند به قدرتمندترین بازوی نظارتی برای ردیابی تخلفات، مدیریت ریسکهای سیستماتیک و شفافسازی بازارهای مالی تبدیل شود، اما در ساختار حاکمیتی ایران، این فناوری همچنان در حاشیه قرار دارد.
در حالی که جهان به سمت رگولاتوری هوشمند حرکت میکند، نهادهای اصلی نظارتی در کشور ما با چالشی بنیادین میان ضرورت نوسازی و الزام کنترل روبرو هستند. اما چه عواملی مانع از آن شده که این ابزارهای پیشرفته، از مرحلهی بحثهای نظری فراتر رفته و به بخشی از بدنه اجرایی بانک مرکزی و سازمان بورس تبدیل شوند؟
خبرنگار صنعت مالی در این راستا گفتوگویی را با امیر توپچیپور کارشناس بازار سرمایه ترتیب داده که گپ و گفت صنعت مالی با توپچیپور در پی میآید:
تغییر اصلی گذار از «تحلیلهای ایستا و گذشتهنگر» به سمت «مدیریت ریسک پویا» است
صنعت مالی: هوش مصنوعی در مدیریت دارایی، تحلیل و مشاوره را چگونه دستخوش تغییر میدهد؟
توپچیپور: در بازار سرمایه ایران، هوش مصنوعی پیش از آنکه بخواهد جای مدیران صندوق یا تحلیلگران را بگیرد، دارد «عدم تقارن اطلاعاتی» و «سرعت پردازش دیتا» را زیر و رو میکند. تا پیش از این، یک تیم تحلیل بنیادی برای بررسی صورتهای مالی فصل مجامع یا گزارشهای ماهانه روی کدال، روزها زمان میگذاشت؛ اما در حال حاضر مدلهای زبانی و الگوریتمهای پردازش متن میتوانند در چند ثانیه انبوهی از گزارشهای تفسیری مدیریت، اطلاعیههای افشای اطلاعات و حتی تغییرات نرخهای جهانی کامودیتیها را کنار هم بگذارند و نتایج مد نظر را استخراج کنند.
در حوزه مدیریت دارایی و سبدگردانی، تغییر اصلی، گذار از «تحلیلهای ایستا و گذشتهنگر» به سمت «مدیریت ریسک پویا» است. الگوریتمهای یادگیری ماشین در حال حاضر بیشتر در بهینهسازی وزن داراییها و تشخیص الگوهای جریان نقدینگی و تابلوخوانی پیشرفته کاربرد دارند.
در بخش مشاوره هم ما شاهد حرکت به سمت «مشاورهای رباتیک» هستیم؛ یعنی به جای اینکه به همه سرمایهگذاران یک نسخه واحد پیچیده شود، سیستم براساس ریسکپذیری، سن و رفتار معاملاتی هر کد بورسی، ترکیب بهینهای از سهام، صندوقهای درآمد ثابت و طلا را پیشنهاد میدهد و مهمتر از همه، تصمیمات هیجانی مثل فروش در کف یا خرید در صفهای هیجانی را از معاملات حذف میکند.
صنعت مالی: توکنایز شدن دارایی و امکان معامله ۲۴ ساعته در بورس ایران امکانپذیر است؟ مزایای آن چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد میدهید؟
توپچیپور: از نظر فنی و زیرساختی، بله؛ کاملاً امکانپذیر است، اما در ایران چالش اصلی تکنولوژی نیست، بلکه چارچوبهای رگولاتوری و ساختار سنتی بازار است.
برای بازاری که هنوز در ساعات عادی معاملاتش با محدودیت دامنه نوسان دستوپنجه نرم میکند، صحبت از معاملات ۲۴ ساعته سهام در کوتاهمدت واقعبینانه نیست.
اما توکنایز کردن داراییها یک ضرورت است که دیر یا زود به بازار ما تحمیل میشود. بزرگترین مزیت آن خرد کردن داراییهای سنگین و افزایش نقدشوندگی است. بسیاری از داراییهای فیزیکی، پروژههای ساختمانی بزرگ، املاک تجاری یا حتی معادن، در حالت عادی برای سرمایهگذار خرد قابل خرید نیستند و نقدشوندگی پایینی دارند. ما الان با گواهیهای سپرده کالایی (مثل طلا، سکه یا زعفران) قدم اول را در بورس کالا برداشتهایم، اما توکنایز کردن روی بستر بلاکچین این فرآیند را بسیار شفافتر و کمهزینهتر میکند.
راهکار اجرایی برای بورس ایران این است که به جای پریدن یکباره به سمت معاملات ۲۴ ساعته سهام، این کار را به صورت فازبندی شده از صندوقهای طلا، گواهیهای سپرده کالایی و صندوقهای درآمد ثابت شروع کنیم.
الان سرمایهگذار ایرانی وقتی در روزهای تعطیل یا ساعات شب با یک خبر سیاسی یا جهش انس جهانی مواجه میشود، چون بورس بسته است، نقدینگیاش را به سمت پلتفرمهای غیررسمی طلا و رمزارز میبرد.
اگر سازمان بورس زیرساخت معامله ۲۴ ساعته توکنهای پشتوانهدار (مثلاً توکن طلا یا نقره بورسی) را راهاندازی کند، هم از خروج سرمایه از بازار رسمی جلوگیری کرده و هم عمق بازار را به شدت افزایش میدهد.
رگولاتور در ایران چند قدم از نوآوریهای بازار عقبتر است
صنعت مالی: چقدر نهادهای مالی لبه دانش و فناوری حرکت میکنند و میزان موفقیت آنان را در این زمینه چقدر ارزیابی میفرمایید؟
توپچیپور: اگر بخواهیم صادقانه و بدون تعارف به کف بازار نگاه کنیم، بین نهادهای مالی کشور (شرکتهای تامین سرمایه، سبدگردانها و کارگزاریها) و لبه دانش جهانی فاصله معناداری وجود دارد.
بسیاری از آنچه امروز در تبلیغات برخی نهادها به اسم هوش مصنوعی یا معاملات الگوریتمی مطرح میشود، در واقعیت صرفاً اتوماسیونهای ساده است، نه هوش مصنوعی به معنای واقعی یادگیری عمیق و پیشبینی بازار.
موفقیت نهادهای مالی ما بیشتر در بخش «فرانتاند و تجربه کاربری» (UX) بوده است؛ یعنی فرآیند احراز هویت، صدور و ابطال واحدهای صندوقها یا رابط کاربری سامانههای معاملاتی نسبت به چند سال قبل بسیار مدرنتر شده است. اما در لایه بکاند، مدیریت دارایی مبتنی بر AI و پردازش کلاندادهها هنوز در ابتدای مسیر هستیم.
البته یک دلیل بنیادی هم دارد: در اقتصادی که متغیرهای کلان آن گاهی با یک بخشنامه شبانه در نرخ خوراک، نرخ بهره بینبانکی یا قیمتگذاری دستوری تغییر میکند (ریسکهای سیستماتیک و تصمیمات خلقالساعه)، پیشرفتهترین مدلهای هوش مصنوعی دنیا هم دچار خطای پیشبینی میشوند. به همین خاطر، مدیران نهادهای مالی ترجیح میدهند به جای سرمایهگذاری سنگین روی R&D و الگوریتمهای پیچیده، بودجه خود را صرف بازاریابی و جذب منابع کنند.
صنعت مالی: چرا نهادهای حاکمیتی مانند سازمان بورس و بانک مرکزی استفاده از هوش مصنوعی را به طور جدی آغاز نکردهاند؟ علت آن را در چه چیزی میبینید؟
توپچیپور: من معتقدم رگولاتور در ایران (چه بانک مرکزی و چه سازمان بورس) ذاتاً رویکردی محافظهکار و کنترلمحور دارد و همیشه چند قدم عقبتر از نوآوریهای بازار حرکت میکند.
چهار مانع اصلی موجب شده نهادهای حاکمیتی ما به سراغ هوش مصنوعی نروند. اول اینکه خوراک اصلی هوش مصنوعی، اطلاعات دقیق، یکپارچه و بهروز است؛ اما در کشور ما آمارهای بانکی، مالیاتی و بورسی هنوز به صورت جزیرهای و جدا از هم نگهداری میشوند و تا این دادهها یکپارچه نشوند، هوش مصنوعی هم خروجی دقیقی نخواهد داشت. از طرف دیگر، ساختار حقوق و دستمزد دولتی در بانک مرکزی یا سازمان بورس توان رقابت با بخش خصوصی را ندارد و این نهادها عملاً نمیتوانند متخصصان درجه یک این حوزه را جذب و حفظ کنند.
مانع بعدی، محافظهکاری مدیران دولتی و ترس از نهادهای نظارتی است؛ مدیر دولتی ترجیح میدهد به همان روشهای سنتی و کاغذبازیهای رایج تکیه کند تا اگر خطایی رخ داد، مجبور نباشد بابت تصمیم یک سیستم هوشمند پاسخگو باشد. در نهایت هم واقعیت این است که سیاستگذار اقتصادی ما آنقدر درگیر مدیریت بحرانهای روزمره مثل کنترل تورم، کسری بودجه و حفظ تعادل ظاهری بازارهاست که پروژههای بلندمدت به حاشیه میروند؛ در حالی که هوش مصنوعی دقیقاً در کشف تخلفات، ردیابی پولشویی و تشخیص دستکاری بازار میتواند بهترین ابزار نظارتی برای حاکمیت باشد.