بازوی پنهان جامعه آرمانی؛ چرا تولید ثروت در آموزه‌های اسلامی جایگاهی محوری دارد؟
در نگاه اسلامی، فعالیت اقتصادی تنها به کسب درآمد محدود نمی‌شود؛ بلکه زمانی با اهداف اجتماعی و اخلاقی پیوند می‌خورد که به ایجاد ارزش، تأمین نیازهای جامعه و بهبود شرایط زندگی مردم بینجامد.
به گزارش صنعت مالی، زهرا صادق‌پور در یادداشتی که در گروه اقتصاد کلان و معارف تهیه شده، با استناد به آیات و سیره پیامبران، به بررسی پیوند اقتصاد با عدالت، تولید و مسئولیت اجتماعی پرداخته است:
در آموزه‌های اسلامی، اقتصاد موضوعی حاشیه‌ای یا جدا از اخلاق و معنویت نیست؛ بلکه با آبادانی زمین، قوام جامعه و مسئولیت انسان در برابر دیگران پیوندی مستقیم دارد. آیه ۶۱ سوره هود، با عبارت «وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا»، انسان را به آبادانی زمین فرا می‌خواند؛ مفهومی که می‌توان آن را در چارچوب کار، تولید و بهره‌برداری مسئولانه از ظرفیت‌های جامعه نیز بررسی کرد.
این نگاه، اقتصاد را تنها به کسب درآمد محدود نمی‌کند. فعالیت اقتصادی، زمانی با اهداف اجتماعی و اخلاقی پیوند می‌خورد که به ایجاد ارزش، تأمین نیازهای جامعه و بهبود شرایط زندگی مردم بینجامد. از همین منظر، تولید ثروت می‌تواند زمینه‌ای برای انجام مسئولیت‌های مالی و اجتماعی مانند انفاق و حمایت از نیازمندان فراهم کند. آیاتی از جمله آیه ۱۹ سوره ذاریات و آیه ۲۵ سوره معارج نیز به برخورداری نیازمندان از حقی در اموال اشاره دارند؛ موضوعی که اهمیت پیوند میان توان اقتصادی و مسئولیت اجتماعی را برجسته می‌کند.
در این چارچوب، ضعف در تولید و ارزش‌آفرینی می‌تواند توان جامعه را برای پاسخ‌گویی به نیازهای عمومی و کاهش محرومیت محدود کند. بنابراین، توجه به کار و تولید در کنار سازوکارهای منصفانه برای توزیع منابع، از محورهای مهم بحث درباره اقتصاد در آموزه‌های اسلامی است. این برداشت به معنای کافی‌بودن رشد اقتصادی به‌تنهایی نیست؛ بلکه بر آن دلالت دارد که توسعه باید با عدالت و رعایت حقوق مردم همراه باشد.
سیره پیامبران نیز در دست‌نوشته‌های بررسی‌شده، در کنار دعوت به توحید و اصلاح اخلاقی، با موضوعات اقتصادی و اجتماعی پیوند خورده است. در داستان حضرت شعیب (ع)، بر رعایت انصاف در معاملات، پرهیز از کم‌فروشی و اصلاح روابط اقتصادی تأکید می‌شود؛ موضوعی که در آیات ۸۴ تا ۸۶ سوره هود و آیه ۸۵ سوره اعراف بازتاب یافته است. روایت حضرت یوسف (ع) نیز در تفسیرهای اقتصادی، با تدبیر در مدیریت منابع و آمادگی برای دوره‌های دشوار پیوند داده می‌شود.
در آموزه‌های منسوب به پیامبر اسلام (ص) نیز موضوعاتی چون معاملات، خریدوفروش و روابط مالی مورد توجه قرار گرفته‌اند. این مجموعه شواهد، ضرورت توجه به سلامت مبادلات و رعایت انصاف در روابط اقتصادی را یادآور می‌شود. از این منظر، کارآمدی اقتصاد تنها به میزان تولید وابسته نیست؛ چگونگی توزیع منابع و شیوه مصرف نیز در ارزیابی آن اهمیت دارد.
بر همین اساس، می‌توان زنجیره اقتصادی را در سه بخش تولید، توزیع و مصرف بررسی کرد. تولید باید به ارزش‌آفرینی و تأمین نیازهای واقعی کمک کند؛ توزیع باید با رعایت حقوق و انصاف انجام شود؛ و مصرف نیز باید مسئولانه و متناسب با منابع جامعه باشد. نظارت و تنظیم‌گری در این حوزه‌ها، در صورت برخورداری از قواعد روشن و اجرای منصفانه، می‌تواند به کاهش تخلف و تقویت اعتماد عمومی کمک کند.
در مجموع، بازخوانی این آموزه‌ها نشان می‌دهد که اقتصاد در منظومه اسلامی با آبادانی، عدالت و مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. این رویکرد برای بحث‌های امروز صنعت مالی نیز یک پرسش کلیدی مطرح می‌کند: چگونه می‌توان منابع و ابزارهای مالی را به‌گونه‌ای به کار گرفت که هم به تولید و ارزش‌آفرینی کمک کنند و هم حقوق مردم و ملاحظات عدالت‌محور را در نظر بگیرند؟