پلتفرم‌های آنلاین؛ فرصتی که دولت از آن غافل مانده است/ پلتفرم‌ها چگونه سرمایه‌های مردم را هدایت کنند؟
عضو کمیسیون تلفیق لایحه بودجه ۱۴۰۵ گفت: دولت در حوزه دیجیتال باید با دقت و هوشمندی بستری را فراهم کند که در آن کسب‌وکارها در مسیر صحیح حرکت کنند و تمرکز باید بر تسهیل‌گری، شفافیت و نظارت هوشمند باشد تا از این طریق بتوان به ثبات اقتصادی و رونق واقعی دست یافت.
به گزارش صنعت مالی،ی عصر کنونی با شتاب‌گیریِ تحولات دیجیتال، شاهد تغییری بنیادین در الگوی عرضه و تقاضا و ظهور پلتفرم‌های آنلاین به‌عنوان بازیگران کلیدی در زیست‌بوم اقتصادی کشور است.
این پلتفرم‌ها که با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و در چارچوب سیاست‌های کلان اصل ۴۴ قانون اساسی، بستری پویا برای فعالیت بخش خصوصی فراهم آورده‌اند، امروز نه‌تنها به تسهیل مراودات اقتصادی کمک کرده‌اند، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کاهش هزینه‌های مبادله و ارتقای شفافیت در بازار مطرح هستند.
با این شرایط، تقابل میان «سرعت رشد این کسب‌وکارها» و ضرورت ایجاد ساختارهای نظارتی متناسب، مسئله «تنظیم‌گری هوشمند» را به یکی از مهم‌ترین سرفصل‌های مورد بحث در میان سیاست‌گذاران و صاحب‌نظران اقتصادی تبدیل کرده است.
خبرنگار صنعت مالی در همین راستا گفت‌وگویی با عالیه زمانی کیاسری نماینده مردم ساری و میاندورود در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون تلفیق لایحه بودجه ۱۴۰۵ ترتیب داد تا ابعاد مختلف این چالش‌ها و فرصت‌ها واکاوی شود.
زمانی کیاسری نماینده مردم ساری و میاندورود در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون تلفیق لایحه بودجه ۱۴۰۵ با نگاهی تلفیقی که برآمده از تجارب علمی در محیط‌های دانشگاهی و اشراف بر مسائل کلان تقنینی است، به تبیین دقیق جایگاه دولت در این زیست‌بوم، الزامات اعتمادآفرینی برای هدایت سرمایه‌های خرد و راهکارهای برون‌رفت از تعارضات اجرایی پرداخت.
گپ و گفت صنعت مالی با زمانی کیاسری نماینده مردم ساری و میاندورود در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون تلفیق لایحه بودجه ۱۴۰۵ در پی می‌آید:
نیازمند یک برنامه جامع در حوزه رصد و پایش پلتفرم‌های آنلاین هستیم
صنعت مالی: با توجه به گسترش روزافزون کسب‌وکارهای آنلاین که ذیل بخش خصوصی و اصل ۴۴ قانون اساسی قرار می‌گیرند، تا چه میزان این پلتفرم‌ها توانسته‌اند درراستای تحقق اهداف اقتصادی دولت و رونق بخش خصوصی، نقشی راهبردی ایفا کنند؟
زمانی کیاسری: مسئله پلتفرم‌های آنلاین و کسب‌وکارهای دیجیتال، موضوعی پیچیده است که نیازمند بازنگری در رویکردهای کنونی است. اگرچه این پلتفرم‌ها در قالب بخش خصوصی فعالیت می‌کنند، اما میزان میزان مشارکت و کمک آن‌ها به دولت در راستای ایجاد یک «تنظیم‌گری هوشمند» (Smart Regulation) همچنان مبهم است.
ما نیازمند یک برنامه جامع در حوزه رصد و پایش این حوزه‌ها هستیم. دولت باید بستری را فراهم آورد که در آن، هم فعالیت‌های حضوری و هم فعالیت‌های آنلاین، در یک مسیر هماهنگ قرار گیرند.
هدف این است که پلتفرم‌ها در حین فعالیت اقتصادی، در معرض نظارت دقیق، قابلیت پیگیری شکایات و امکان برخورد با تخلفات باشند تا هم در صورت عملکرد صحیح، مسیر گسترش آن‌ها تسهیل شود و هم در صورت بروز تخلف، ابزارهای کنترلی فعال باشند.
صنعت مالی: در حوزه تنظیم‌گری و نظارت بر این پلتفرم‌ها، چرا با وجود ضرورت‌های جهانی، هنوز شاهد ورود جدی مجلس به تدوین قوانین شفاف برای جلوگیری از تخلفاتی نظیر قیمت‌گذاری‌های غیرمنصفانه یا فروش‌های کاذب نیستیم؟
زمانی کیاسری: باید توجه داشت که بسیاری از چالش‌های موجود، ناشی از خلأ قانون نیست، بلکه عمدتاً به فرآیند اجرا مربوط می‌شود. در حال حاضر قوانین شفافی برای بسیاری از این موارد وجود دارد؛ اما مسئله اینجاست که این قوانین در مرحله اجرا با چالش‌هایی مواجه هستند.
در حقیقت، باید به جای تمرکز صرف بر وضع قوانین جدید، به سمت «حل مسئله» حرکت کنیم. اگر در جایی سکوت قانونی وجود داشته باشد، باید از طریق لایحه به آن پرداخته شود، اما در بسیاری از موارد، مشکل در اجرای دقیق دستورالعمل‌هاست.
وظیفه دولت این است که در این مسیر، به جای ایجاد مانع، نقش تسهیل‌گر را ایفا کرده، مانع‌زدایی کند و در عین حال، با حفظ شفافیت، از سلامت بازار اطمینان حاصل نماید.
صنعت مالی: با توجه به نقش حیاتی «اعتماد» در اقتصاد، پلتفرم‌های دارای شناسنامه دیجیتال چه نقشی در هدایت سرمایه‌های خرد مردم به سمت بسترهای امن و قابل رصد ایفا می‌کنند؟
زمانی کیاسری: ایجاد اعتماد، نخستین و حیاتی‌ترین گام در اقتصاد است. یک کسب‌وکار آنلاین تنها با ثبت شدن در سامانه‌ها، قابلیت اعتمادآفرینی پیدا نمی‌کند. پلتفرم‌هایی که دارای شناسنامه مشخص و قابلیت رصد دقیق هستند، می‌توانند با ایجاد امنیت روانی و حقوقی، سرمایه‌های خرد مردم را به سمت بسترهای رسمی هدایت کنند.
وقتی اعتماد برقرار شود، سرمایه‌گذاری به طور خودکار شکل می‌گیرد. همچنین، پلتفرم‌های آنلاین با هوشمندسازی فرآیندها، می‌توانند هزینه‌های تمام‌شده را به شدت کاهش دهند که این امر در نهایت به نفع اقتصاد کلان خواهد بود.
صنعت مالی: توصیه شما به دولت برای مدیریت این حوزه و مقابله با چالش‌های اقتصادی جاری چیست؟
زمانی کیاسری: توصیه من این است که دولت باید به جای شعار، وارد مرحله عملیاتی شود. در مواجهه با چالش‌هایی نظیر بی‌ثباتی قیمت‌ها و تورم، دولت موظف است پاسخگوی نیازهای مردم باشد. در حوزه دیجیتال نیز دولت باید با دقت و هوشمندی، بستری را فراهم کند که در آن کسب‌وکارها در مسیر صحیح حرکت کنند. تمرکز باید بر تسهیل‌گری، شفافیت و نظارت هوشمند باشد تا از این طریق بتوان به ثبات اقتصادی و رونق واقعی دست یافت.
شاخص‌های اصلی تنظیم‌گری هوشمند متشکل بر سه محور
صنعت مالی: در بحث تنظیم‌گری هوشمند که به آن اشاره داشتید، شاخص‌های کلیدی ارزیابی عملکرد پلتفرم‌ها برای اطمینان از رعایت حقوق مصرف‌کننده و پیشگیری از رفتارهای انحصارطلبانه چیست؟
زمانی کیاسری: تنظیم‌گری هوشمند به معنای نظارت بر «فرآیندها» به جای صرفاً نظارت بر «نتیجه» است. شاخص‌های اصلی ما باید بر سه محور متمرکز باشد: نخست، «شفافیت الگوریتم‌های قیمت‌گذاری» برای جلوگیری از قیمت‌سازی‌های کاذب؛ دوم، «سرعت و کیفیت پاسخگویی به شکایات مشتریان» که باید توسط نهادهای ناظر در زمان واقعی پایش شود؛ سوم، «رقابت‌پذیری منصفانه». اگر پلتفرمی از داده‌های کاربران خود برای سرکوب رقبای خرد استفاده کند، این‌جا نقطه‌ای است که دولت باید با ابزارهای قانونی موجود وارد عمل شود. ما به سامانه‌هایی نیاز داریم که عملکرد این پلتفرم‌ها را نه با مچ‌گیری، بلکه با پایش مستمر داده‌های اقتصادی به صورت سیستمی گزارش دهند.
صنعت مالی: مرز میان نظارت هوشمند و مداخلات دست‌وپاگیر دولتی در اکوسیستم کسب‌وکارهای دیجیتال را چگونه ارزیابی می‌کنید تا از آسیب به نوآوری جلوگیری شود؟
زمانی کیاسری: سوال خوبی است. دولت باید نقش تسهیل‌گر ناظر را ایفا کند، نه مداخله‌گر مانع‌تراش. مرز این دو در پرهیز از مقررات‌گذاریِ پیشگیرانه و غیرضروری است. تنظیم‌گری هوشمند یعنی دولت باید استانداردهای امنیتی، اخلاقی و حقوقی را تعیین کند و اجازه دهد بخش خصوصی در چارچوب این استانداردهای شفاف، خلّاقیت خود را به کار گیرد.
مداخلات باید محدود به رفع شکست‌های بازار، تضمین امنیت داده‌ها و جلوگیری از انحصار باشد؛ هرگونه ورود دولت به مدل‌های کسب‌وکار پلتفرم‌ها، صرفاً موجب کندی حرکت موتور اقتصاد دیجیتال و خروج نخبگان از این حوزه خواهد شد.
صنعت مالی: با توجه به نفوذ گسترده پلتفرم‌ها در لایه‌های مختلف زندگی مردم، برای ارتقای ضریب امنیت سایبری و پیشگیری از پدیده‌هایی نظیر کلاهبرداری‌های اینترنتی یا خالی‌فروشی، چه ساختاری را پیشنهاد می‌دهید؟
زمانی کیاسری: امنیت در فضای مجازی، رکن اعتماد عمومی است. پیشنهاد بنده بهره‌گیری از فناوری‌های تنظیم‌گر (RegTech) است.
ما باید ساختار نظارتی را به گونه‌ای طراحی کنیم که پلیس فتا، وزارت ارتباطات و نهادهای صنفی به صورت یکپارچه به داده‌های عملکردی پلتفرم‌ها دسترسی داشته باشند (البته با حفظ حریم خصوصی کاربران).
علاوه بر این، شناسنامه‌دار کردن کامل فروشندگان و الزامی کردن احراز هویت‌های چندلایه در پلتفرم‌های واسط، می‌تواند ریسک کلاهبرداری را به حداقل برساند. نباید اجازه دهیم بسترهای آنلاین به پناهگاهی برای فعالیت‌های غیرشفاف تبدیل شوند؛ بنابراین، قانون‌گذار باید بر «مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها» در قبال تراکنش‌های انجام شده در بستر آن‌ها تأکید کند.
صنعت مالی: نقش پیوند میان دانشگاه، مراکز پژوهشی و این پلتفرم‌های فناورانه در شکوفایی اقتصادی و رفع نیازهای تخصصی بازار چیست؟
زمانی کیاسری: معتقدم پلتفرم‌های آنلاین می‌توانند به‌عنوان «بازار» و «محل آزمون» برای دستاوردهای دانشگاهی عمل کنند.
بسیاری از مدل‌های کسب‌وکار ما در کشور نیازمند بهینه‌سازی بر پایه دانش هستند. پلتفرم‌ها می‌توانند با جذب نخبگان و استفاده از پایان‌نامه‌های کاربردی، فرآیندهای لجستیک، تحلیل رفتار مصرف‌کننده و هوش مصنوعی را در اقتصاد کشور بومی‌سازی کنند.
اگر دانشگاه و پلتفرم‌ها در قالب ابتکاراتی نظیر «سه‌شنبه‌های صنعتی» یا رویدادهای نوآورانه به هم متصل شوند، خروجی آن ایجاد شغل‌های دانش‌بنیان و افزایش کارایی اقتصادی خواهد بود که قطعاً دولت باید حامی این پیوند استراتژیک باشد.
گفتوگو از حسین بوذری