نظارت بر پلتفرم‌های معاملاتی دیجیتال؛ از شفافیت ثبت معاملات تا تنظیم‌گری هوشمند
عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی تأکید کرد: تنظیم‌گری هوشمند یعنی از ابتدا مشخص باشد پلتفرم چه تعهداتی دارد، چه اطلاعاتی باید ثبت کند و در صورت تخلف چه مجازاتی در انتظار آن است، بنابراین مسدودسازی باید آخرین راه‌حل باشد، نه اولین واکنش.
به گزارش صنعت مالی، گسترش شتابان فناوری‌های دیجیتال در دهه اخیر، ساختارهای سنتی بازار و الگوهای معاملاتی را دگرگون ساخته است.
امروزه بخش قابل توجهی از معاملات شهروندان، از خرید و فروش دارایی‌ها تا دریافت خدمات گوناگون، از مسیر پلتفرم‌های برخط انجام می‌پذیرد؛ تحولی که در کنار فرصت‌های بی‌سابقه در حوزه تسهیل دسترسی، سرعت انجام معاملات و کاهش هزینه‌های مبادله، چالش‌های جدی در عرصه نظارت، شفافیت و صیانت از حقوق مصرف‌کننده را نیز به همراه داشته است.
پرسش بنیادینی که در این فضا پیش روی سیاست‌گذاران و قانون‌گذاران قرار دارد، آن است که آیا صرف انتقال معاملات به بستر دیجیتال به‌خودی‌خود موجب شفافیت می‌شود یا آنکه تحقق این هدف، مستلزم تدوین الزامات قانونی مشخص، مکانیزم‌های ثبت و نگهداری سوابق و برقراری جریان مستمر اطلاعات میان پلتفرم‌ها و نهادهای ناظر است؟
از سوی دیگر، تجربه نشان داده که برخوردهای سلبی ازجمله مسدودسازی یک‌جانبه پلتفرم‌ها، نه‌تنها راهکار برون‌رفت از چالش‌ها نیست، بلکه در بسیاری از موارد به تعطیلی کسب‌وکارهای سالم، رانش فعالیت‌های اقتصادی به سمت بازارهای غیررسمی و تضییع حقوق گسترده‌تر شهروندان می‌انجامد.
در چنین فضایی، مفهوم «تنظیم‌گری هوشمند» به‌عنوان رویکردی جایگزین برخوردهای مقطعی و سلیقه‌ای، اهمیتی روزافزون یافته است؛ رویکردی که بر شفاف بودن پیشینی قواعد بازی، تعریف دقیق تعهدات پلتفرم‌ها، تعیین ضمانت‌اجرای مشخص برای تخلفات و به‌کارگیری نظارت پسینیِ مبتنی بر داده‌ها تأکید دارد.
در این چارچوب، تفکیک میان «اختلال در بازار» و «تخلف یک پلتفرم»، اعطای مجوز فعالیت به بنگاه‌های دارای هویت و مسئول قانونی پاسخگو، و الزام به ثبت جزئیات معاملات شامل رد معامله، قیمت، زمان و مشخصات طرفین، از ارکان اصلی حکمرانی کارآمد در فضای اقتصادی دیجیتال به شمار می‌رود.
یاسر اسلام‌دوست نماینده مردم تالش، رضوانشهر و ماسال و عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار صنعت مالی با تأکید بر اینکه «حمایت از کسب‌وکار سالم زمانی معنا دارد که حقوق مردم هم به همان اندازه مورد حمایت باشد»، دیدگاه‌های خود را پیرامون الزامات فعالیت پلتفرم‌های معاملاتی، تفاوت معاملات ثبت‌شده با معاملات سنتی، چارچوب‌های نظارتی بر تخلفاتی نظیر قیمت‌سازی و خالی‌فروشی و ضرورت شفاف، قابل‌اعتماد و قابل‌نظارت ساختن بسترهای رسمی تشریح می‌کند.
آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفت‌وگوست.
تنظیم‌گری هوشمند یعنی از ابتدا مشخص باشد پلتفرم چه تعهداتی دارد
صنعت مالی: به نظر شما انتقال معاملات از روش‌های سنتی به پلتفرم‌های دیجیتال چه تأثیری بر شفافیت اقتصادی دارد و تفاوت بنیادی این دو در چیست؟
اسلام‌دوست: اگر معامله در یک پلتفرم دارای مجوز و با ثبت اطلاعات انجام شود، تفاوتش با معامله سنتی این است که رد معامله، قیمت، زمان و طرفین آن برای نهاد ناظر قابل بررسی است.
این موضوع امکان نظارت بعدي و شناسایی تخلف را بیشتر می‌کند. البته صرفاً آنلاین شدن بازار به معنای شفافیت نیست؛ الزام به ثبت معاملات، نگهداری سوابق و ارائه اطلاعات به نهاد ناظر باید جزو الزامات فعالیت این سکوها باشد.
صنعت مالی: برخی معتقدند در صورت بروز تخلف در یک پلتفرم، باید فعالیت کل آن حوزه یا بازار متوقف شود. دیدگاه شما در این خصوص چیست؟
اسلام‌دوست: خیر، باید بین اختلال در بازار و تخلف یک پلتفرم تفاوت قائل شویم. اگر یک سکّو مرتکب تخلف شده، باید همان تخلف شناسایی و با آن برخورد شود، نه اینکه فعالیت کل یک بازار متوقف شود.
تنظیم‌گری هوشمند یعنی از ابتدا مشخص باشد پلتفرم چه تعهداتی دارد، چه اطلاعاتی باید ثبت کند و در صورت تخلف چه مجازاتی در انتظار آن است. مسدودسازی باید آخرین راه‌حل باشد، نه اولین واکنش.
برای مقابله با خالی‌فروشی پلتفرم‌ها باید امکان ضمانت اجرای مشخص وجود داشته باشد
صنعت مالی: مفهوم «تنظیم‌گری هوشمند» که در سخنان شما به آن اشاره شد، دقیقاً چه سازوکاری را دنبال می‌کند؟
اسلام‌دوست: مسئله اصلی، شفاف بودن قواعد بازی است. باید مشخص شود چه کسی مجاز به فعالیت است، سرمایه مشتری کجا نگهداری می‌شود، معاملات چگونه ثبت می‌شوند و پلتفرم در چه شرایطی حق فروش دارایی یا تعهدی را که واقعاً در اختیار ندارد، ندارد.
همچنین برای تخلفاتی مانند قیمت‌سازی و خالی‌فروشی باید تعریف قانونی روشن، امکان نظارت برخط و ضمانت اجرای مشخص وجود داشته باشد. حمایت از کسب‌وکار سالم زمانی معنا دارد که حقوق مردم هم به همان اندازه مورد حمایت باشد.
صنعت مالی: برای مقابله با تخلفاتی نظیر «قیمت‌سازی» و «خالی‌فروشی» که دغدغه بسیاری از سرمایه‌گذاران است، چه تدابیر قانونی پیشنهاد می‌کنید؟
اسلام‌دوست: مردم وقتی بدانند یک پلتفرم هویت مشخص، مجوز، مسئول قانونی و سابقه قابل بررسی دارد، انتخاب آگاهانه‌تری خواهند داشت.
از سوی دیگر، فعالیت در بستر رسمی موجب می‌شود جریان معاملات و سرمایه‌ها برای نهادهای نظارتی قابل رصد باشد. بنابراین به جای اینکه مردم را به سمت بازارهای غیررسمی سوق بدهیم، باید بسترهای رسمی را شفاف، قابل اعتماد و قابل نظارت کنیم.
گفت و گو از حسین بوذری
بیشتر بخوانید: